Sabtu, 14 September 2013

Problema Transporte Maritima

Problema Transporte Maritima sai mos Inpaktu ba Nesesiadade Komunidade Atoni:

Kuaze fulan ida Ro Berlin NAKROMA para tamba kondisaun ladiak nomos karta ofisial Viagem (Surat Izin Pelayaran) invalidu ona kuaze besik tinan 2 ona. Komunidade ne'ebe durante uza fasidade Fery Nakroma hanesan transporte ne'ebe bele fasilita Komunidade Ba-Mai (Oekusi-Dili ka Dili-Oekusi), hodi bele aksesu to'o Kapital Dili. Ho problema nebe mak relasionadu ho Fery Nakroma fo impkatu mos ba nesesiadade baziku hanesan ai-han: Fos, Mina, Masin Midar no seluk tan provoka folin sa'e.
Iha loron Tersa feira dia, 11 Setembru 2013, Organizasaun Estudante ka FOSEO halao press konferensa hodi hatoo Ezijensia orijentimentu ba Governo RDTL hodi bele toma medidas lalais atu atende Komunidade ka publika hodi bele asesu fila fali transporte maritima ne'ebe kuaze fulan ida ona la halao Viagem.


Deklarasaun
I.   INTRODUSAUN
Ami husi Estudante, Joventude, Komunidade no Sosiedade Sivil hamutuk iha Forum Solidariedade Estudante Enclave Oe-Cusse (FOSEO), hakarak hato’o ami nia preokupasaun kona ba transporte Maritíma ne’ebé fasilita movimentu povu Oé-Cusse, husi Distrito Oé-Cusse ba  Dili. Fasilidade ne’ebe úniko liga rai ketan Oé-Cusse (distritu) ho kapital RDTL (Dili) mak RÓ BERLIN NAKROMA, depois de restaurasaun Independénsia Timor Leste (RDTL). Dala barak ona povu Oé-Cusse halerik ba ukun na’in sira atu tau atensaun ba situasaun transporte maritime ne’ebe sai obstáklu bo’ot ba povu Oé-Cusse atu responde nesesidades hanesan: material konstruksaun, ai-han, tratamentu saúde, eskola no seluk-seluk tan, ne’ebe kuaze konsentra iha kapital Dili.

II.    OBSERVASAUN
a.       Observasaun Jeral Atendementu iha Ro Berlin Nakroma.
Depois de Governo Timor Leste  hetan apoiu gratuita Ró Berlin Nakroma husi  Guverno Alemaña iha tinan 2006, fo kompeténsia ba autoridade Portuario Timor Leste Aportil iha Ministériu Transporte no Telekomunikasaun nia okos atu Jere Ró Nakroma ninia jestaun atu fasilita movimentu povu Oé-Cusse mai kapital Dili  semana ida dala rua (Segunda ho Kinta feira).  Maibé ami husi Forum Solidariedade Estudante Enklave Oé-Cusse (FOSEO), komunidade, Emprezáriu lokál, sosiedade sivil konsege identifika problemas ne’ebé afeta tebes ba povu Oé-Cusse ninia moris, mak hanesan tuir mai ne’e:
Ø  Jestaun
Ø  Siguransa
Ø  Estatútu Ró Nakroma seidauk define klaru
Ø  Fasilidade iha Ró laran   
b.      Observasaun durante Ro Berlin Nakroma la hala’o operasaun ka viagem:
Relasiona ho durante Ró Nakroma la hala’o operasaun afeita ba komunidade sira nia moris loron-loron iha Dili no Oé-Cusse. Impaktu ba komunidade sira iha distritu Oé-Cusse no Dili maka hanesan:
Ø  Folin nesesidade báziku a’as ka karun
Ø  Difikulta estudantes sira ne’ebe iha hela Oé-Cusse to’o oras ne’e seidauk fila I mos ba sira ne’ebe mak iha Dili labele ba foti osan hodi selu eskola, selu kos, nst.
Ø  Difikulta mos komunidade sira ne’ebe oras ne’e iha kapital Dili no to’o agora seidauk fila ba distritu
Ø  Afeita ba negosiantes sira hodi buka moris ba mai Dili-Oé-Cusse
Ø  Difikulta mos ba funsionáriu sira atu hala’o servisu ba nivél distrital no nasional

III.             PREOKUPASAUN SIRA
Ami husi grupu hirak ne’ebé mensiona iha leten preokupa katak Jestaun iha Ró Berlin Nakroma la’o la di’ak hanesan;
a.       Sistema fa’an billeti la ho transparánsia
Ø  povu ki’ik difisil atu hetan billeti ho folin $ 4.00 tanba hotu lalais.
Ø   Iha grupo balun fa’an billeti $ 4.00 nian fa’an fali ho presu $ 10.00 – $ 14.00
Ø  Mosu kobransa illegal iha ró laran ne’ebe pratika husi funsionárius APORTIL  servisu hamutuk ho ajente siguransa (membrus Unidade Polísia Maritíma ho Seguransa Sivil) kona ba pasajeiro ne’ebe mak la iha billeti autoriza halo viajen,
Ø  Volume ka Kuantidade pasajeiros sira liu husi kapasidade Ró Berlin Nakroma
Ø  APORTIL la iha jestaun ne’ebe mak di’ak hodi halo manutensaun rutina ba Ró Nakroma maske Parlamentu Nasional aprova orsamentu ba manutensaun  inklui atu kontratu Ró subtituisaun, wa’inhira tempu to’o atu Ró Nakroma halo manutensaun rutina (naik dok) 

b.      Atendimentu seguransa la’o la di’ak
Ø  Seguransa Maritíma halo agresaun fízika ba pasajeiru wa’inhira hala’o viazen husi Dili-Oé-Cusse no Oé-Cusse-Dili.  
Ø  Fatin fa’an billeti la seguru no fasil hamosu dezastre ba komunidade sira ne’ebe atu ba sosa ticket, la seguru mos ba movimentu transporte públiku iha Dili.
Ø  Wa’inhira atu atraka iha portu Oé-Cusse sei para fali iha tasi laran hodi pasajeirus selu fali bero ki’ik atu sai ba liur ka rai maran, ida ne’e afeita ba kobransa ba dala rua ou mos bele hamosu dezastre.
Ø  Pasajeirus ne’ebe mak la iha billeti maibé sira bele halo viajen, maibe sé kuandu mosu dezastre ruma iha tasi laran se mak atu responsabiliza ba pasajeirus refere.
    
c.       Estatútu Ró Nakroma seidauk define klaru
Estatútu Ró Nakroma seidauk define lolos tanba iha durante ne’e ami sidauk hetan dokumentus lolos (direitu utilizasaun ka sai propriedade estadu)  

d.      Fasilidade iha Ró laran
Relasiona ho kondisaun Ró Nakroma nia fasilidades ne’ebe sai preokupasaun tebes ba povu ka pasajeirus sira mak henesan;
Ø  Toilet la iha be atu uja, odamatan la di’ak 
Ø  Kantina ne’ebe mak iha sasan presu karun ka as tebes.
Ø  AC la funsiona ho di’ak

IV. EJIZENSIA
1.      Governo RDTL ne’ebe lidera husi SE. Sr. Kay Rala Xanana Gusmão:
a.       Ami husu urjentimente  buka solusaun alternativa ba Ministériu kompetente atu fasilita Komunidade, Estudante no Funsionáriu públika hodi asesu ba transporte Dili-Oé-Cusse no Oé-Cusse Dili Via Tereste.
b.      Ami husu ba Sua Excia Sr. Primeiru Ministru atu orienta ba Ministériu Transporte no Komunikasaun, hodi foti medida lalais ba ró Berlin Nakroma ne’ebé para durante fulan ida ona.
c.       Ami husu urjentemente ba Ministériu Transporte I komunikasaun atu kontratu lalais ró ida hodi substitui ró Berlin Nakroma iha tempo badak
d.      Ami husu ba Ministériu Transporte I komunikasaun atu halo politíka integradu ho APORTIL hodi hadi’a sistema, jestaun, fasilidade no atendimentu
e.       Ami husu ba Ministériu Transporte I komunikasaun no Diresaun APORTIL atu define lolos presu billeti.
f.       Ami husu klarifikasun ba APORTIL ho Unidade Polísia Maritíma kona ba sira nia papél iha Ro ba povu/komunidade Oé-Cusse/pasajeirus sira.

2.      Parlamentu Nasional da RDTL:
a.       Ami husu ba Parlamentu Nasional komisaun E, Asuntu Infras-Estrutura Transporte e Komunikasaun atu halo fiskalizasaun di-di’ak ba asuntu ne’ebe temi iha leten.
b.      Ami husu ba Parlementu Nacional atu urjente bolu MTK ho APORTIL hodi esplika/justifika kona ba manutensaun RO Berlin NAKROMA no substituisaun ba RO Berlin NAKROMA.
c.       Ami husu ba Parlementu Nasional (Komisaun E), atu husu ba MTK liliu ba Diresaun APORTIL atu hato’o no públika relat’oriu rendimentu husi Ro NAKROMA periodikamente hodi responde ba manutensaun Ro nian.

3.      Komisaun Anti Korupsaun (KAK)
a.       Ami husu ba KAK atu hare osan hirak ne’e selu diretamente husi pasajeiru ne’ebe la iha billete, osan ne’e tama iha kofre estadu ou lae?


Ro'o ne'ebe mak atu Subtitui Fery Nakroma ne'ebe mak hetan kontratu husi Governo RDTL-liu husi APORTIL ho Governo Indonesia, iha loron Kuarta-feira Ro ne'ebe mak kontratu ho naran Raja AMPAT 3 Samarinda mai too iha Portu Dili-Timor Leste.

Komunidade sente kontente wainhira Ro'o nebe mak subtitui Nakroma mai to'o iha Timor Leste.
Iha primeiru Viagem sei halao iha loron sesta feira dia 13 Setembru 2013. Ro ne'e sei halao nia viagem dala 3 kada semana hanesan Dili-Oekusi dala 2 no Dili-Atauro dala 1.
Lamenta tebes ho preukupasaun komunidade kona ba kondisaun Ro'o nebe mak Governo RDTL kontrata tamba ro ne'e ho medida kiik no tula pasajeirus 150 deit.

 

Minggu, 08 September 2013

Ro Berlin Nakroma

Timor Leste hanesan nasuan ne'ebe mak foin ukun an iha tinan 2000, ne'ebe ho fasilidade naton hodi fasilita prosesu dezenvolvimentu iha nasaun ne'e rasik. Iha tina 2006 governo Alemanha oferese Ro ahi ida ho Naran NAKROMA no  fo kompeténsia ba Autoridade Portuario Timor Leste (Aportil) iha Ministériu Transporte no Telekomunikasaun nia okos atu Jere Ró Nakroma ninia jestaun atu fasilita movimentu povu Oé-Cusse mai kapital Dili  semana ida dala rua (Segunda ho Kinta feira).  Ro ne'ebe mak oferese seidauk naton atu atende movimentu transporte
 maritima ne'ebe halao nia viagem ba Distrito Oekusi nomos Sub-distrito Atauro.

Ho fasilidade transporte maritima ne'ebe sempre halao nia viagem ba distito oekusi kada semana dala rua maibe sempre kada tinan haosru problema ligasaun ho kondisaun Ro no dala barak ona povu Oé-Cusse halerik ba ukun na’in sira atu tau atensaun ba situasaun transporte maritime ne’ebe sai obstáklu bo’ot ba povu Oé-Cusse atu responde nesesidades hanesan: material konstruksaun, ai-han, tratamentu saúde, eskola no seluk-seluk tan, ne’ebe kuaze konsentra iha kapital Dili. 
 Relasiona ho Ro Nakroma ne'ebe paradu besik fulan ida ona fo impaktu bot ba nesesiadade povu liu-liu ba nesesiadade baziku hanesan aiha no seluk tan: