Kuaze fulan ida Ro Berlin NAKROMA para tamba kondisaun ladiak nomos karta ofisial Viagem (Surat Izin Pelayaran) invalidu ona kuaze besik tinan 2 ona. Komunidade ne'ebe durante uza fasidade Fery Nakroma hanesan transporte ne'ebe bele fasilita Komunidade Ba-Mai (Oekusi-Dili ka Dili-Oekusi), hodi bele aksesu to'o Kapital Dili. Ho problema nebe mak relasionadu ho Fery Nakroma fo impkatu mos ba nesesiadade baziku hanesan ai-han: Fos, Mina, Masin Midar no seluk tan provoka folin sa'e.
Iha loron Tersa feira dia, 11 Setembru 2013, Organizasaun Estudante ka FOSEO halao press konferensa hodi hatoo Ezijensia orijentimentu ba Governo RDTL hodi bele toma medidas lalais atu atende Komunidade ka publika hodi bele asesu fila fali transporte maritima ne'ebe kuaze fulan ida ona la halao Viagem.
Deklarasaun
I. INTRODUSAUN
Ami
husi Estudante, Joventude, Komunidade no Sosiedade Sivil hamutuk iha Forum
Solidariedade Estudante Enclave Oe-Cusse (FOSEO), hakarak hato’o ami nia
preokupasaun kona ba transporte Maritíma ne’ebé fasilita movimentu povu Oé-Cusse,
husi Distrito Oé-Cusse ba Dili. Fasilidade
ne’ebe úniko liga rai ketan Oé-Cusse (distritu) ho kapital RDTL (Dili) mak RÓ
BERLIN NAKROMA, depois de restaurasaun Independénsia Timor Leste (RDTL). Dala
barak ona povu Oé-Cusse halerik ba ukun na’in sira atu tau atensaun ba
situasaun transporte maritime ne’ebe sai obstáklu bo’ot ba povu Oé-Cusse atu
responde nesesidades hanesan: material konstruksaun, ai-han, tratamentu saúde,
eskola no seluk-seluk tan, ne’ebe kuaze konsentra iha kapital Dili.
II.
OBSERVASAUN
a.
Observasaun
Jeral Atendementu iha Ro Berlin Nakroma.
Depois
de Governo Timor Leste hetan apoiu gratuita
Ró Berlin Nakroma husi Guverno Alemaña
iha tinan 2006, fo kompeténsia ba autoridade Portuario Timor Leste Aportil iha Ministériu
Transporte no Telekomunikasaun nia okos atu Jere Ró Nakroma ninia jestaun atu
fasilita movimentu povu Oé-Cusse mai kapital Dili semana ida dala rua (Segunda ho Kinta feira). Maibé ami husi Forum Solidariedade Estudante
Enklave Oé-Cusse (FOSEO), komunidade, Emprezáriu lokál, sosiedade sivil konsege
identifika problemas ne’ebé afeta tebes ba povu Oé-Cusse ninia moris, mak
hanesan tuir mai ne’e:
Ø Jestaun
Ø Siguransa
Ø Estatútu
Ró Nakroma seidauk define klaru
Ø Fasilidade
iha Ró laran
b. Observasaun
durante Ro Berlin Nakroma la hala’o operasaun ka viagem:
Relasiona
ho durante Ró Nakroma la hala’o operasaun afeita ba komunidade sira nia moris
loron-loron iha Dili no Oé-Cusse. Impaktu ba komunidade sira iha distritu Oé-Cusse
no Dili maka hanesan:
Ø Folin
nesesidade báziku a’as ka karun
Ø Difikulta
estudantes sira ne’ebe iha hela Oé-Cusse to’o oras ne’e seidauk fila I mos ba
sira ne’ebe mak iha Dili labele ba foti osan hodi selu eskola, selu kos, nst.
Ø Difikulta
mos komunidade sira ne’ebe oras ne’e iha kapital Dili no to’o agora seidauk
fila ba distritu
Ø Afeita
ba negosiantes sira hodi buka moris ba mai Dili-Oé-Cusse
Ø Difikulta
mos ba funsionáriu sira atu hala’o servisu ba nivél distrital no nasional
III.
PREOKUPASAUN SIRA
Ami
husi grupu hirak ne’ebé mensiona iha leten preokupa katak Jestaun iha Ró Berlin
Nakroma la’o la di’ak hanesan;
a. Sistema
fa’an billeti la ho transparánsia
Ø povu
ki’ik difisil atu hetan billeti ho folin $ 4.00 tanba hotu lalais.
Ø Iha grupo balun fa’an billeti $ 4.00 nian fa’an
fali ho presu $ 10.00 – $ 14.00
Ø Mosu
kobransa illegal iha ró laran ne’ebe pratika husi funsionárius APORTIL servisu hamutuk ho ajente siguransa (membrus Unidade
Polísia Maritíma ho Seguransa Sivil) kona ba pasajeiro ne’ebe mak la iha
billeti autoriza halo viajen,
Ø Volume
ka Kuantidade pasajeiros sira liu husi kapasidade Ró Berlin Nakroma
Ø APORTIL
la iha jestaun ne’ebe mak di’ak hodi halo manutensaun rutina ba Ró Nakroma maske
Parlamentu Nasional aprova orsamentu ba manutensaun inklui atu kontratu Ró subtituisaun, wa’inhira
tempu to’o atu Ró Nakroma halo manutensaun rutina (naik dok)
b. Atendimentu
seguransa la’o la di’ak
Ø Seguransa
Maritíma halo agresaun fízika ba pasajeiru wa’inhira hala’o viazen husi Dili-Oé-Cusse
no Oé-Cusse-Dili.
Ø Fatin
fa’an billeti la seguru no fasil hamosu dezastre ba komunidade sira ne’ebe atu
ba sosa ticket, la seguru mos ba movimentu transporte públiku iha Dili.
Ø Wa’inhira
atu atraka iha portu Oé-Cusse sei para fali iha tasi laran hodi pasajeirus selu
fali bero ki’ik atu sai ba liur ka rai maran, ida ne’e afeita ba kobransa ba
dala rua ou mos bele hamosu dezastre.
Ø Pasajeirus
ne’ebe mak la iha billeti maibé sira bele halo viajen, maibe sé kuandu mosu dezastre
ruma iha tasi laran se mak atu responsabiliza ba pasajeirus refere.
c. Estatútu
Ró Nakroma seidauk define klaru
Estatútu Ró Nakroma seidauk
define lolos tanba iha durante ne’e ami sidauk hetan dokumentus lolos (direitu
utilizasaun ka sai propriedade estadu)
d. Fasilidade
iha Ró laran
Relasiona ho kondisaun Ró
Nakroma nia fasilidades ne’ebe sai preokupasaun tebes ba povu ka pasajeirus
sira mak henesan;
Ø Toilet
la iha be atu uja, odamatan la di’ak
Ø Kantina
ne’ebe mak iha sasan presu karun ka as tebes.
Ø AC
la funsiona ho di’ak
IV.
EJIZENSIA
1.
Governo
RDTL ne’ebe lidera husi SE. Sr. Kay Rala Xanana Gusmão:
a. Ami
husu urjentimente buka solusaun
alternativa ba Ministériu kompetente atu fasilita Komunidade, Estudante no
Funsionáriu públika hodi asesu ba transporte Dili-Oé-Cusse no Oé-Cusse Dili Via
Tereste.
b. Ami
husu ba Sua Excia Sr. Primeiru Ministru atu orienta ba Ministériu
Transporte no Komunikasaun, hodi foti medida lalais ba ró Berlin Nakroma ne’ebé
para durante fulan ida ona.
c. Ami
husu urjentemente ba Ministériu Transporte I komunikasaun atu kontratu lalais
ró ida hodi substitui ró Berlin Nakroma iha tempo badak
d. Ami
husu ba Ministériu Transporte I komunikasaun atu halo politíka integradu ho APORTIL
hodi hadi’a sistema, jestaun, fasilidade no atendimentu
e. Ami
husu ba Ministériu Transporte I komunikasaun no Diresaun APORTIL atu define
lolos presu billeti.
f. Ami
husu klarifikasun ba APORTIL ho Unidade Polísia Maritíma kona ba sira nia papél
iha Ro ba povu/komunidade Oé-Cusse/pasajeirus sira.
2.
Parlamentu
Nasional da RDTL:
a. Ami
husu ba Parlamentu Nasional komisaun E, Asuntu Infras-Estrutura Transporte e
Komunikasaun atu halo fiskalizasaun di-di’ak ba asuntu ne’ebe temi iha leten.
b. Ami
husu ba Parlementu Nacional atu urjente bolu MTK ho APORTIL hodi
esplika/justifika kona ba manutensaun RO Berlin NAKROMA no substituisaun ba RO
Berlin NAKROMA.
c. Ami
husu ba Parlementu Nasional (Komisaun E), atu husu ba MTK liliu ba Diresaun
APORTIL atu hato’o no públika relat’oriu rendimentu husi Ro NAKROMA
periodikamente hodi responde ba manutensaun Ro nian.
3.
Komisaun
Anti Korupsaun (KAK)
a. Ami
husu ba KAK atu hare osan hirak ne’e selu diretamente husi pasajeiru ne’ebe la
iha billete, osan ne’e tama iha kofre estadu ou lae?
Ro'o ne'ebe mak atu Subtitui Fery Nakroma ne'ebe mak hetan kontratu husi Governo RDTL-liu husi APORTIL ho Governo Indonesia, iha loron Kuarta-feira Ro ne'ebe mak kontratu ho naran Raja AMPAT 3 Samarinda mai too iha Portu Dili-Timor Leste.
Komunidade sente kontente wainhira Ro'o nebe mak subtitui Nakroma mai to'o iha Timor Leste.
Iha primeiru Viagem sei halao iha loron sesta feira dia 13 Setembru 2013. Ro ne'e sei halao nia viagem dala 3 kada semana hanesan Dili-Oekusi dala 2 no Dili-Atauro dala 1.
Lamenta tebes ho preukupasaun komunidade kona ba kondisaun Ro'o nebe mak Governo RDTL kontrata tamba ro ne'e ho medida kiik no tula pasajeirus 150 deit.
